Η ορθοδόξη πίστη μας σε αντιθεση προς τις αιρέσεις

[angieholi]

Σύντομη αναφορά της ορθοδόξης πίστης μας σε αντίθεση προς τις αιρέσεις.
του Επισκόπου Ιερεμίου Φούντα, Μητροπολίτου Γόρτυνος και Μεγαλοπόλεως

Δημητσάνα - Μεγαλόπολη 2009

1. Ο Θεός ως Τριάς

(1) O Θεός μας, αδερφοί Χριστιανοί, είναι τρία Πρόσωπα (ή Υποστάσεις) αλλά ομοούσια και αχώριστα. Η αλήθεια αυτή της πίστης μας, που λέγεται "Τριαδικό δόγμα", είναι "το κεφάλαιο της πίστεως", όπως λέγει ο άγιος Γρηγόριος ο θεολόγος, είναι το "θεμέλιο των δογμάτων", όπως λέγει ο π. Δημήτριος Στανιλοάνε. Γιατί πιστεύουμε τον Θεό ως Τριάδα; Τον πιστεύουμε ως Τριάδα, επειδή ο Θεός είναι πρόσωπο και αγάπη. Και ένα αληθινό πρόσωπο έχει κοινωνία με άλλα πρόσωπα και ζεί μέσα σ'αυτά εν αγάπη.

Το δόγμα της Αγίας Τριάδος περιλαμβάνει δυο θεμελιώδεις αλήθειες:
α) ότι ο Θεός είναι ένας στην Ουσία αλλά είναι Τρισυπόστατος, είναι δηλαδή τρία τα Πρόσωπα της Θεότητας
β) τα τρία θεία Πρόσωπα, ο Πατέρας, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα, αν και είναι ομοούσια και έχουν τις ίδιες θείες ιδιότητες, όμως έχουν και προσωπικά ιδιώματα. Ιδιώματα, που δεν είναι κοινά και των τριών Προσώπων, γι αυτό τα λέμε "ακοινοποίητα" ιδιώματα. Αυτα είναι:
- ο Πατέρας είναι αγέννητος
- ο Υιός γεννάται από τον Πατέρα και
- το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα.

Τα ιδιαίτερα λοιπόν γνωρίσματα των θείων Υποστάσεων είναι:
- του μεν Πατρός η πατρότητα
- του δε Υιού η υιότητα και
- του Αγίου Πνεύματος η εκπόρευση.

Ο Πατέρας είναι η κρήνη της θεότητας, η αιτία ή η αρχή της προέλευσης για τα άλλα δύο Πρόσωπα. Υπάρχει ένας Θεός, επειδή υπάρχει ένας Πατέρας. "Η ένωση είναι ο Πατέρας, από τον οποίο και προς τον οποίο η τάξη των Προσώπων διανύειτην πορεία της"(Γρηγόριος ο θεολόγος). Τα άλλα δύο Πρόσωπα ορίζεται το καθένα με όρους ανάλογα με την σχέση του προς τον Πατέρα: ο Υιός "γεννάται" από τον Πατέρα, το Πνεύμα "εκπορεύεται" από τον Πατέρα.

[angieholi]

(2) Οι Φραγκολατίνοι (οι Καθολικοί) ξεκινούν από την αλήθεια ότι τα τρία Πρόσωπα έχουν την ίδια θεία ουσία και κάνουν τον εξής συλλογισμό:
- Αφού το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα, και ο Υιός έχει την ίδια ουσία με τον Πατέρα, άρα το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται και από τον Υιό (Filioque).

Η Ορθόδοξη όμως Εκκλησία, ακολουθούσα τους Καππαδόκες Πατέρες, απαντά ότι υπάρχει ένας Θεός, γιατί υπάρχει ένας Πατέρας. Ο Πατέρας είναι η "πηγή" της Θεότητας, Αυτός είναι η αρχή ενότητας των τριών Προσώπων και μ'αυτήν την έννοια η Ορθοδοξία μιλάει για την "μοναρχία" του Πατέρα.

Κατά την ρωμαϊκή θεολογία, το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται προαιώνια από τον Πατέρα και από τον Υιό, αλλά αυτό σημαίνει ότι ο Πατέρας παύει να είναι η μοναδική πηγή της Θεότητας, αφού και ο Υιός είναι επίσης μια πηγή. Και αφού η αρχή ενότητας στην θεότητα δεν είναι πια το Πρόσωπο του Πατέρα, η Ρώμη βρήκε την αρχή της ενότητας στην κοινή θεία Ουσία.

Ας προσέξουμε:
- στην Ορθοδοξία η αρχή ενότητας του Θεού είναι Πρόσωπο, ο Πατέρας
- στον Καθολικισμό είναι η θεία Ουσία, δηλαδή, όχι Πρόσωπο.

Η θέση των Ρωμαιοκαθολικών είναι:
-το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται αιώνια και από τον Πατέρα και από τον Υιό.

Η θέση των Ορθοδόξων είναι:
-το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται αιώνια από τον Πατέρα μόνο και πέμπεται στον κόσμο εν χρόνω δια του Υιού.

Το Filioque των Καθολικών οδηγεί είτε σε διθεϊσμό, είτε στον ημι-Σαβελλισμό*. Αν, όπως λένε οι Καθολικοί, ο Υιός είναι αρχή και πηγή της θεότητας, σαν τον Πατέρα, άρα υπάρχουν δυο ανεξάρτητες πηγές και δύο χωριστές αρχές στην Τριάδα. Αλλά αυτό θα σήμαινε ότι πιστεύουμε σε δύο Θεούς. Έτσι, για να αποφύγουν οι Καθολικοί τον διθεϊσμό, λέγουν ότι τα δύο Πρόσωπα, Πατέρας και Υιός, αποτελούν μια αρχή, αλλά λέγοντας αυτό συγχέουν τα Πρόσωπα του Πατέρα και του Υιού. Η "μοναρχία" είναι ειδικό χάρισμα του Πατέρα μόνο. Οι δυτικοί όμως θεολόγοι αποδίδοντες το διακριτικό αυτό χαρακτηριστικό του Πατέρα ομοίως και στον Υιό συγχέουν έτσι τα δύο Πρόσωπα σε ένα. Γι' αυτό και είπαμε το Filioque ως ημι-Σαβελλισμό, ως νέα εμφάνιση του Σαβελλίου, ως κάποιο "ημι-Σαβελλιανό τέρας", όπως το είπε ο Ιερός Φώτιος.

------------------------------------------
* Ο Σαβέλλιος ήταν ένας αιρετικός του 2ου αιώνα, που δεν θεωρούσε τον Πατέρα, τον Υιό και το Πνεύμα σαν τρία χωριστά Πρόσωπα, αλλά απλά σαν διάφορους "τρόπους" ή "όψεις" της θεότητας

[angieholi]

(3) Η Ορθόδοξη Τριαδική θεολογία έχει Πρόσωπο ως βάση ενότητας, ενώ η Καθολική την βάση ενότητας του Θεού την θέτει στην Ουσία. Στην λατινική σχολαστική θεολογία τα θεία Πρόσωπα επισκιάζονται από την κοινή φύση, και ο Θεός δεν καθορίζεται με προσωπικούς όρους, αλλά σαν μια ουσία, στην οποία διακρίνονται ποικίλες σχέσεις.

Αυτό είναι διδασκαλία του Θωμά του Ακινάτου, ο οποίος προχώρησε τόσο ώστε να ταυτίσει τα πρόσωπα με τις σχέσεις. Οι σχέσεις όμως - δηλαδή οι προσωπικοί χαρακτηρισμοί του Πατέρα, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος - "δεν συνιστούν το πρόσωπο, αλλά χαρακτηρίζουν το πρόσωπο" (Γρηγόριος Παλαμάς).

Η λατινική σχολαστική θεολογία τονίζοντας την ουσία στην θεότητα σε βάρος των θείων Προσώπων δημιουργεί μια αφηρημένη έννοια του Θεού. Ο Θεός για τους Καθολικούς είναι ένα απόμακρο και απρόσωπο όν και η ύπαρξή του πρέπει να αποδειχθεί με μεταφυσικά επιχειρήματα, έγινε ένας θεός των φιλοσόφων.

Η Ορθοδοξία, από την άλλη πλευρά, δεν ενδιαφέρεται, όπως η Δύση, να βρεί φιλοσοφικές αποδείξεις για την ύπαρξη του Θεού, αυτό που την ενδιαφέρει είναι ο άνθρωπος να έχει μια κατ'ευθείαν και ζωντανή κοινωνία με τον προσωπικό Θεό. Αυτοί είναι οι λόγοι για τους οποίους οι Ορθόδοξοι θεωρούμε το Filioque επικίνδυνο και αιρετικό.

"Ο φιλιεκβισμός συγχέει τα πρόσωπα και καταστρέφει την ιδιαίτερη ισορροπία μεταξύ της μονάδας και της τριάδας στην Θεότητα. Δίνει περισσότερη έμφαση στην ενότητα τονίζοντας την κοινή θεία ουσία και όχι στην ποικιλία, στα Πρόσωπα. Και δεν είναι μόνο αυτό: Οι Ορθόδοξοι αισθανόμαστε ότι με το Filioque υποτιμάται το Άγιο Πνεύμα, δεν θεωρείται ισότιμο με τα άλλα δύο Πρόσωπα της θεότητας, αλλά υποτάσσεται στον Υιό. Και πραγματικά έτσι συμβαίνει με τους Καθολικούς: Δεν τονίζουν το έργο του Αγίου Πνεύματος στον κόσμο, στην Εκκλησία και στην καθημερινή ζωή του κάθε ανθρώπου" (Επίσκοπος Κάλλιστος Γουέαρ)

(4) Για την γνώση της Αγίας Τριάδος απαιτείται η καθαρότητα της ψυχής. Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός έλεγε: "Είναι και άλλος τρόπος να καταλάβετε την Παναγία Τριάδα. Πώς; Να εξομολογηθείτε καθαρά, να μεταλάβετε τα Άχραντα Μυστήρια με φόβον και με ευλάβειαν και τότε θα σας φωτίσει η Χάρις του Παναγίου Πνεύματος να καταλάβετε καλύτερα."

Οι Μαθητές μεταμορφώθηκαν στο όρος Θαβώρ και έτσι είδαν την θεότητα του Λόγου ως Φώς, το Άγιο Πνεύμα ως φωτεινή νεφέλη και άκουσαν την φωνή του Πατέρα.

[Evi_J]

Ο σεβαστός Μητροπολίτης κ.κ. Ιερεμίας κέρδισε αμέσως την καρδιά μου με την εκπομπή του ("Η ΠΑΛΑΙΑ ΔΙΑΘΗΚΗ-Περιεχόμενο και Θεολογία") κάθε Τρίτη μεσημέρι (12:15) στην Πειραϊκη εκκλησία. Και το παρακάτω κείμενο το βρίσκω εξαρετικό! Εκπλητική θεολογική επεξήγηση το δόγματος του Τριαδικού Θεού! Σαν να ακούω τον Μέγα Γρηγόριο τον Θεολόγο να μιλάει! Θα ήθελα πολύ να τον γνωρίσω μια μέρα και να ζητησω την ευχή του. Ευχαριστώ πολύ Αγγελική. Και αν επιτρέπεται... που το βρήκες το κείμενο;

[angieholi]

Και αν επιτρέπεται... που το βρήκες το κείμενο;

Αγαπητη Evi_J είχα την χαρά και την τιμή το προηγούμενο Σάββατο 29-12, με αφορμή μια προσκυνηματική εκδρομή που κάναμε στην Πελοπόννησο, να τον γνωρίσουμε από κοντά και να μας μιλήσει ο ίδιος, μέσα στο Μητροπολιτικο Ναό της Αγίας Κυριακής στη Δημητσάνα. Φεύγοντας μας έδωσε ενα πακό (στην κυριολεξια!!!) από βιβλία στον κάθε προσκυνητή (σημειωτέον είμασταν 2 πούλμαν )

Ανάμεσα στα άλλα λοιπόν, ήταν και αυτό το 32σελιδο φυλλάδιο το οποίο σιγά σιγά το μεταφέρω και εδώ, διότι όταν το διάβασα μου άρεσε πολύ και από ότι φαντάζομαι δεν είναι κάτι που μπορείς να το βρείς εύκολα και σε κάποιο μαγαζί!

Πάντως έχεις δίκο, είναι ένας Γέροντας που σε κερδίζει αμέσως.... Όλα τα υπόλοιπα βιβλία που μας έδωσε έχουν σχέση με την Παλαιά Διαθήκη. (υπόψιν είναι και καθηγητής Θεολογίας!)

[angieholi]

(5) Η ψυχή του ανθρώπου είναι τριαδική, γι αυτό και σχετίζεται η ζωή του πιστού με την διδασκαλία περί της Αγίας Τριάδος. Στην Αγία Τριάδα διακρίνονται καθαρά τα τρία θεία Πρόσωπα, αλλά δεν χάνεται και η μεταξύ τους κοινωνία.

Έτσι και μέσα στην Εκκλησία κάθε άνθρωπος έχει τη δική του προσωπικότητα, αλλά δεν χάνεται και δεν καταργείται η κοινωνία με τους άλλους πιστούς. Έτσι στην Ορθοδοξία διασώζεται και η ελευθερία και η αγάπη: Η ενότητα της κοινωνίας δεν καταργεί την ελευθερία του προσώπου και η ελευθερία του προσώπου δεν αφανίζει την ενότητα της κοινωνίας.

Στην Δύση, που οι άνθρωποι ζουν αντιτριαδικά, γεννήθηκαν τα δύο μεγάλα αντιτριαδικά συστήματα: Ο καπιταλισμός και ο μαρξισμός.
- Στον καπιταλισμό η ελευθερία του ατόμου καταργεί την ενότητα της κοινωνίας, γιατί αυτό αφήνεται ελεύθερο να πλουτίζει σε βάρος των άλλων προσώπων.
- Στον μαρξισμό πρός χάριν της ενότητας της κοινωνίας καταργείται η ελευθερία του προσώπου.

2. Ο Θεός ως Δημιουργός

(1) Ο ορατός και αόρατος κόσμος δημιουργήθηκε από τον Θεό. Στο "Σύμβολο της Πίστεως" ομολογούμε: "Πιστεύω είς ένα Θεόν, Πατέρα, Παντοκράτορα ποιητήν ουρανού και γής, ορατών τε πάντων και αοράτων." Το ότι όμως λέγομε ότι ο Πατέρας δημιούργησε τον κόσμο, αυτό δεν σημαίνει ότι τα άλλα Πρόσωπα της Αγίας Τριάδος είναι αμέτοχα στο έργο της δημιουργίας. Η δημιουργία του κόσμου και του ανθρώπου είναι κοινή ενέργεια της Αγίας Τριάδος. "Ο Πατήρ δια του Λόγου εν τω Πνεύματι κτίζει τα πάντα" (Μ. Αθανάσιος).

Κατά τον Άγιο Μάξιμο ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο για δύο βασικούς λόγους:
α) για να απολαύσει ανάλογα όλος ο κόσμος τον Θεό και
β) για να ευφρανθεί ο Θεός βλέποντας τα δημιουργήματά του να ευφραίνονται.
Βασική, λοιπόν, αιτία της δημιουργίας είναι η αγάπη και η φιλανθρωπία του Θεού.

Ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο όχι από την ουσία του, αλλά με την άκτιστη δημιουργική ενέργειά του. Γιατί αν πούμε ότι ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο από την ουσία του, τότε καταλήγουμε στον πανθεϊσμό, σύμφωνα με τον οποίο μέσα σ'όλη την κτίση υπάρχει η ουσία του Θεού.

Όπως είπαμε, η ορθόδοξη θεολογία μας κάνει διάκριση μεταξύ ουσίας και ενέργειας στον Θεό*. Ο Θεός "γεννά" τον Υιό από την ουσία του, αλλά "ποιεί" τον κόσμο με την άκτιστη ενέργειά του, όπως ένας πατέρας γεννά τα παιδιά του κατά την ουσία του, αλλά και ως τεχνίτης, με την ενέργειατου, κατασκευάζει διάφορα αντικείμενα.

---------------------------------------------------------
* Αν δεν υπάρχει αυτή η διάκριση, τότε ο Θεός θα ήταν κατά την ουσία του μεθεκτός από τον άνθρωπο και επομένως θα ήταν ομοούσιος με εμάς, ή θα ήταν ενετελώς αμέθεκτος και επομένως ανύπαρκτος για μας.

[angieholi]

(2) Κατά την Αγία Γραφή ο κόσμος δημιουργήθηκε από το μηδέν - από το "μη όν" να λέμε καλύτερα* -, δηλαδή από μη προϋπάρχουσα ύλη. Οι φιλόσοφοι όμως έλεγαν ότι από το μηδέν δεν προέρχεται τίποτε και ο Πλάτων δίδασκε ότι ο κόσμος είναι αντιγραφή και πτώση από τον κόσμο των ιδεών. Αφού ο κόσμος έγινε εκ του μη όντος, έχει μια συγκεκριμένη αρχή και γι'αυτό δεν είναι αιώνιος. Αιώνιος και άναρχος είναι μόνο ο Άκτιστος Θεός.

Υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ ακτίστου Θεού και κτιστής δημιουργίας. Πριν από τον εν χρόνω κτιστό κόσμο υπήρχε ο αιώνιος άκτιστος Θεός και άρα η ύπαρξη του Θεού είναι ανεξάρτητη από την ύπαρξη του κόσμου. Γι'αυτό και δεν πρέπει να τονίζουμε πολύ το επιχείρημα της υπάρξεως του Θεού από την ύπαρξη του κόσμου. Εφ'όσον ο κόσμος δημιουργήθηκε από το μη όν, από το μηδέν, αυτό σημαίνει ότι αυτή καθ'ευατή η φύση θα ήθελε να επανέλθει στο μηδέν. Δεν μπορεί όμως ο άνθρωπος και η δημιουργία να επανέλθει στο μη είναι, γιατί δεν το επιτρέπει αυτό η άκτιστη προνοητική και κυβερνητική ενέργεια του Θεού.

----------------------------------------------------------
*Αυτή πραγματικά είναι η βιβλική και πατερική έκφραση για την δημιουργία, "εκ του μη όντος" και όχι "από το μηδέν"
----------------------------------------------------------

(3) Κατά την διήγηση της Αγίας Γραφής (Γεν. κεφ. 1) ο κόσμος δημιουργήθηκε σε 6 ημέρες. Στην πραγματικότητα όμως ο κόσμος έγινε αμέσως, χωρίς χρονικές διακοπές, γι' αυτό και η ίδια η Αγία Γραφή λέει πάλι: "ο ζών είς τον αιώνα έκτισε τα πάντα κοινή" (Σοφ. Σειρ. 18,1), δηλαδή "αμέσως". Και μετά την απαρίθμηση των 6 δημιουργικών ημερών η Γένεση μας ομιλεί για μια ημέρα, κατά την οποία δημιουργήθηκε όλο το σύμπαν (Γεν. 2,4).

Και ο Μ. Βασίλειος λέει: "Εν καφαλαίω εποίησεν ο Θεός, τουτέστιν αθρόως και εν ολίγω" (ΕΠΕ 4 σ. 42). Οι 6 δημιουργικές ημέρες της Αγίας Γραφής αναφέρονται όχι στο ίδιο έργο της δημιουργίας, αλλά στην αποκάλυψη αυτού του έργου του Θεού σ'εμάς κατά συγκατάβαση στην αδύνατη νόησή μας, για να βοηθηθούμε στο να στοχαστούμε το υπέροχο δημιουργικό έργο του Θεού. "Οι ημέρες της δημιουργίας είναι περίοδοι παρατηρήσεως του ανθρώπου και όχι ημέρες του έργου του Θεού" (Ωριγένης, Αυγουστίνος)

Αλλά πως έγινε αμέσως η δημιουργία των όντων, όπως είπαμε παραπάνω; Για το θέμα αυτό έχουμε πατερικές μαρτυρίες. Ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης μιλάει για την δημιουργία σαν μια ακαριαία ενέργεια του Θεού, με την οποία δημιουργήθηκαν από την αρχή όλες οι καταβολές των όντων και έπειτα αρχίζει η δυναμική εξέλιξη και φανέρωση όλων των ποικιλιών και μεγεθών του σύμπαντος κόσμου και της ζωής.

Λέγει ο Άγιος πατήρ: "...Ότι πάντων των όντων τας αφορμάς και τας αιτίας και τας δυνάμεις συλλήβδην ο Θεός εν ακαρεί κατεβάλετο και εν τη πρώτη του θελήματος ορμή η εκάστου των όντων ουσία συνέδραμεν, ουρανός, αιθήρ, αστέρες, πύρ, αήρ, θάλασσα, γή, ζώα, φυτά,..." (Περί της Εξαημέρου MPG 44, 72ΑΒ).

Αλλά και ο Μ. Βασίλειος είχε πεί ότι η δημιουργική ενέργεια του Θεού έβαλε στην γή από την αρχή σπερματικές καταβολές και απ'αυτές τις καταβολές προήλθαν αργότερα τα διάφορα είδη στις γνωστές φάσεις (τις 7 δημιουργικές ημέρες): "Εκάστου γένους τας απαρχάς νύν, οιονεί σπέρματα τινα της φύσεως προβληθήναι κελεύει. Το δε πλήθος αυτώ εν τη μετά ταύτα διαδοχή ταμιεύεται, όταν αυξάνεσθαι και πληθύνεσθαι δέη" (Είς την Εξαήμερον MPG 29, 129C).

[angieholi]

(4) Οι Γνωστικοί παλαιά για να λύσουν το πρόβλημα " πού οφείλεται το κακό στον κόσμο;", είπαν την πλάνη ότι υπάρχουν δύο δημιουργοί θεοί. Μεταξύ του Θεού και του κόσμου, έλεγαν, υπάρχουν οι Αιώνες, κατώτεροι θεοί, και ο κατώτερος απ'αυτούς τους θεούς δημιούργησε τον υλικό κόσμο και το κακό που υπάρχει σ'αυτόν. Η Εκκλησία μας πολέμησε την πλάνη αυτή με την διατύπωση ότι ο Θεός Πατήρ έιναι "ποιητής ουρανού και γής, ορατών τε πάντων και αοράτων"

3. Ο Άνθρωπος

(1)Πρώτα ο Θεός δημιούργησε τους αγγέλους. Οι άγγελοι εν συγκρίσει και αναφορά με εμάς είναι ασώματοι και άϋλοι. Οι άγγελοι είναι αθάνατοι κατά χάριν και όχι κατά φύσιν, γιατί "πάν το αρξάμενον και τελευτά κατά φύσιν". Οι άγγελοι δημιουργήθηκαν ως λογικοί και αυτεξούσιοι και γι'αυτό ήταν τρεπτοί. Μπορούσαν να διαμείνουν και να προκόπτουν στο αγαθό, αλλά και να τρέπονται προς το κακό, όπως έγινε με τους δαίμονες. Μετά την πτώση των δαιμόνων οι αγαθοί άγγελοι στερεώθηκαν με την Χάρη του Θεού στο αγαθό.

(2) Μετά την δημιουργία των νοερών πνευμάτων, των αγγέλων, ο Θεός δημιούργησε τον αισθητό-υλικό κόσμο, όπως περιγράφεται στο πρώτο κεφάλαιο της Γένεσης. Τελευταίος στην πράξη της δημιουργίας έρχεται ο άνθρωπος, ο οποίος είναι η κορωνίδα της δημιουργίας, γιατί αποτελείται από νοερό και αισθητό, από ψυχή και σώμα και γι'αυτό λέγεται "μεικτός" και "σύνθετος" (Μ. Βασίλειος) και είναι περίληψη όλης της δημιουργίας.

Οι άγιοι Πατέρες λέγουν ότι ο άνθρωπος για να είναι πραγματικός άνθρωπος πρέπει να έχει σώμα, ψυχή και πνεύμα. Με το πνεύμα νοείται το Άγιο Πνεύμα που χαριτώνει την ψυχή του ανθρώπου*. Ο άνθρωπος δημιουργήθηκε "κατ'εικόνα" Θεού και αυτό είναι η αξία του. Και οι άγγελοι ομοίως δημιουργήθηκαν "κατ'εικόνα" Θεού, γιατί και αυτοί έχουν το νοερό και το αυτεξούσιο, στο οποίο, κατά τον άγιο Ιωάννη Δαμασκηνό, συνίσταται το "κατ'εικόνα". Αλλά το "κατ'εικόνα" του Θεού στον άνθρωπο είναι ισχυρότερο από ότι στους αγγέλους, γιατί ο άνθρωπος, εκτός από τον νού και λόγο, που έχουν οι άγγελοι, έχει και πνεύμα ζωοποιό, για να ζωοποιεί το ενωμένο με την ψυχή του σώμα του.

Μετά την δημιουργία του ο άνθρωπος τοποθετήθηκε αμέσως στον παράδεισο, που ήταν όχι μόνο αισθητός, ευρισκόμενος σε ορισμένο τόπο, αλλά και νοητός. γιατί ο άνθρωπος είχε την παρουσία του Θεού στον παράδεισο, είχε την Χάρη του Θεού σ'αυτόν.

------------------------------------------------------------
* Κατά τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά "ο πνευματικός άνθρωπος εκ τριών υφέστηκε. Χάριτος Πνεύματος επουρανίου, ψυχής λογικής και γηΐνου σώματος" (ΕΠΕ 2 σ. 240). Πολύ από αυτό το πατερικό λόγιο απέχει η πλάνη του Μακράκη περί "τρισυνθέτου" του ανθρώπου.

------------------------------------------------------------

(3) Αντίθετα με τους φιλοσόφους που έλεγαν ότι ο σκοπός του ανθρώπου είναι ο ηδονισμός και η ευδαιμονία, η Αγία Γραφή διδάσκει ότι ο σκοπός του ανθρώπου, για τον οποίο δημιουργήθηκε, ήταν από την αρχή να πετύχει το "καθ'ομοίωσιν" Θεού, την ένωσή του δηλαδή με τον Θεό, την θέωση. Και θεούμενος ο άνθρωπος θα έφερνε όλη την κτίση στον Θεό, γιατί, πραγματικά, ο άνθρωπος, αποτελούμενος από ψυχή και σώμα, είναι μικρόκοσμος στον μεγαλόκοσμο.

Για να αναγάγει όμως ο άνθρωπος το "κατ'εικόνα" σε "καθ'ομοίωσιν" Θεού, έπρεπε να περάσει0ι από μια δοκιμασία, την δοκιμασία της υπακοής: Να μη φάει από το "δέντρο της γνώσεως του καλού και του κακού". Οι άγιοι Πατέρες της Εκκλησίας μας λένε ότι το δέντρο αυτό ήταν η θεωρία του Θεού, στην οποία δεν έπρεπε να φτάσουν οι άνθρωποι πριν δοκιμασθούν και προετοιμασθούν, γιατί ο άνθρωπος με την δημιουργία του δεν ήταν τέλειος. Απέτυχε όμως στην δοκιμασία του αυτή ο άνθρωπος.

[angieholi]

4. Πτώση του ανθρώπου

Οι πρωτόπλαστοι, με την πρόκληση του Διαβόλου που χρησιμοποίησε σαν δόλωμα την θέωση, ερεθίστηκαν και έφαγαν από τον καρπό της γνώσεως του καλού και του κακού. Αυτό το λέμε "πτώση". Με την παρακοή της εντολής του Θεού έχασαν οι πρωτόπλαστοι την θεία Χάρη, έχασαν δηλαδή την κοινωνία τους με το Θεό, αλλά έχασαν και την μεταξύ τους κοινωνία.

Σαν αποτέλεσμα της πτώσης ήρθε και το λεγόμενο "φυσικό κακό", η ταραχή της αρμονίας της υλικής κτίσης (βλ. Ρωμ. 8,18 εξ.) και τέλος ο θάνατος. Ενώ πρώτα οι πρωτόπλαστοι ήταν γυμνοί, αλλά ντυμένοι την θεία Χάρη, τώρα φόρεσαν "δερμάτινους χιτώνες". Κατά τους Αγίους Πατέρες οι χιτώνες αυτοί είναι η φθορά και η θνησιμότητα. Ήταν, δηλαδή, οι διάφορες ασθένειες, οι δοκιμασίες, οι θλίψεις και τελικά ο θάνατος.

Την πτώση των πρωτοπλάστων ονομάζουμε "προπατορικό αμάρτημα". Κατά τον άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό το προπατορικό αμάρτημα συνίσταται σε τρία πράγματα:
α) στον σκοτασμό του νου,
β) στην γύμνωση από την άφθονη Χάρη του Αγίου Πνεύματος και
γ) στην ένδυση των δερμάτινων χιτώνων.

Αφού οι πρωτόπλαστοι έχασαν με την πτώση τους την κοινωνία με τον Θεό βγήκαν από τον Παράδεισο. Έτσι άρχισε η περίοδος της εξορίας, ο λεγόμενος "αδαμιαίος θρήνος".

Οι Δυτικοί πιστεύουν ότι η πτώση του ανθρώπου δεν αμαύρωσε απλά το "κατ'εικόνα" του Θεού σ'αυτόν, αλλά και το εξαφάνισε και το έσβησε εντελώς.

5. Το απολυτρωτικό έργο του Χριστού

(1) Αφού ο σκοπός του ανθρώπου ήταν από την αρχή η θέωση, η ένωσή του δηλαδή με τον Θεό, ο Υιός του Θεού σαρκώθηκε, έγινε άνθρωπος, για να δείξει τον δρόμο πρός την θέωση. Και ο ενανθρωπήσας Υιός του Θεού θεράπευσε με όλο το απολυτρωτικό του έργο την αρρωστήσασα με την πτώση ανθρώπινη φύση και την δόξασε πολύ περισσότερο από την πρώτη της υγιή κατάσταση.

Ο σαρκωθείς Υιός του Θεού είναι τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος, με μια λέξη Θεάνθρωπος. Στο ένα Πρόσωπο του Υιού και Λόγου του Θεού ενώθηκαν δύο φύσεις: Η θεία και η ανθρώπινη, χωρίς αυτές να συγχυθούν. Και όπως στον Χριστό υπάρχουν δύο φύσεις, έτσι υπάρχουν και δύο θελήσεις, η θεία και η ανθρώπινη. Γιατί αν ο Χριστός δεν είχε ανθρώπινη θέληση, δεν θα ήταν πραγματικός άνθρωπος σαν και εμάς. Οι δύο όμως θελήσεις στον Χριστό δεν είναι αντίθετες, δεν συγκρούονται, γιατί η ανθρώπινη θέληση υποτάσσεται πάντοτε στην θεία θέληση.

Αφού ο Χριστός έγινε αληθινός άνθρωπος είναι εύλογο να απεικονίζεται το Πρόσωπό του στις άγιες εικόνες (Ζ΄Οικουμενική Σύνοδος). Και αφού ο Χριστός είναι ένα Πρόσωπο, αυτές οι εικόνες δεν δείχνουν την ανθρωπότητά του σε διαχωρισμό από την θεότητά του, αλλά μας δείχνουν το ένα Πρόσωπο του Υιού του Θεού που σαρκώθηκε. Με λίγα λόγια σχετικά με το Πρόσωπο του σαρκωθέντος Υιού του Θεού: Ο Ιησούς Χριστός είναι "τέλειος σ'ότι είναι δικό του και τέλειος σε ότι είναι δικός μας! (Λέων ο Μέγας: Totus in suis, totus in nostris"!)

[angieholi]

(2)O Θεάνθρωπος Iησούς Χριστός λύτρωσε γενικά τον άνθρωπο με το τριπλό του αξίωμα:
α) Το προφητικό αξίωμα (την θεία του διδασκαλία),
β) το αρχιερατικό αξίωμα (τήν σταυρική του θυσία) και
γ) το βασιλικό αξίωμα (την ανάσταση, την ανάληψη και την ιδρυση της Εκκλησίας του).*

Κυρίως όμως την σωτηρία του ανθρωπίνου γένους ο Χριστός εργάστηκε με την σταυρική του θυσία, πού προσφέρθηκε στον ουράνιο Πατέρα του από απειρη αγάπη σε ᾿μας. Ο σταυρικός θάνατος του Χριστού είναι για εμάς τους Ορθοδόξους μια εξιλαστήρια θυσία για την άφεση των αμαρτιών μας και μια πράξη θριάμβου κατά του Διαβόλου.

Οι Καθολικοί όμως έδωσαν μιά νομικιστική ερμηνεία στο πάθος του Χριστού, ότι δηλαδή ο Θεός ήταν οργισμένος και θυμωμένος για την παράβαση της εντολής του και έπρεπε να εξιλεωθεί η θεία δικαιοσύνη του. Η ερμηνεία αυτή του Ανσέλμου Κανταβρυγίας που, αν γίνει πιστευτή, επηρεάζει βαθειά και όλη την ζωή του χριστιανού, δεν είναι καθόλου ορθόδοξη.

Είναι φρικτό το να παραδεχτούμε ότι είναι απαραίτητη η σφαγή του παιδιού για να αλλάξει τις διαθέσεις του πατέρα και ότι χρειάζεται ο πόνος ενός Θεού για να καταπαύσει η οργή ενός Θεού!... «Αυτή η αντίληψη – λέει ο Clement – μου φαίνεται παρμένη σχεδόν εξ ολοκλήρου από την ψυχανάλυση...»!

Η σταυρική θυσία του Χριστού έγινε δεκτή από τον ουράνιο Πατέρα, όπως αποδεικνύεται από την ανάσταση του Χριστού. Με την θυσία του Ιησού Χριστού νικήθηκε η αμαρτία, που είναι το «κεντρί» τού θανάτου κατά τον απόστολο Παύλο (Α΄ Κορ. 15,56). Συνδέεται ο θάνατος με την αμαρτία και είναι το αποτέλεσμά της. Και, αφού με την θυσία του Χριστού εξαλείφθηκε η αμαρτία των πρωτοπλάστων, αναιρέθηκε και ο θάνατος, το αποτέλεσμα της αμαρτίας. «Αφού σφάχτηκε η μητέρα, αναιρούνται και τα τέκνα της», λέγει ο Χρυσόστομος!

----------------------------------------------------------

* Το τριπλό αξίωμα του Λυτρωτού εκφράζει αυτός ο λόγος του αποστόλου Παύλου, ότι ο Ιησούς Χριστός
«εγεννήθη ημίν σοφία από Θεού, δικαιοσύνη τε και αγιασμός και απολύτρωσις» (Α΄ Κορ. 1,30).