Γιατί φεύγει ο νους μου στην προσευχή;

[nasos]

Αγαπώ τήν προσευχή. Γνωρίζω ότι είναι μεγάλη δυνατότητα νά μπορεί νά στέκεται ό άνθρωπος ενώπιον του Θεού, νά αναφέρει τά προβλήματα του και νά ζητεί βοήθεια-ότι είναι μεγίστη τιμή νά μπορεί νά συνομιλεί μέ τόν άπειρο και παντοδύναμο Θεό ό μικρός καί αδύναμος άνθρωπος- ότι είναι πολύ μεγάλο καί αποτελεσματικό όπλο στον αγώνα μας, πού χαρίζει παρηγοριά, ελπίδα καί ανάπαυση στήν κουρασμένη ψυχή μας ή προσευχή. Γιά όλους αυτούς τούς λόγους μου αρέσει ή προσευχή, θέλω νά προσεύχομαι- καί νά προσεύχομαι σωστά, μέ καθαρή τήν ψυχή μου, μέ πίστη στήν καρδιά, μέ συγκεντρωμένο τό νου.

Δυστυχώς όμως τόσο συχνά διαπιστώνω ότι δέν τά καταφέρνω. Δέν μπορώ νά συγκεντρώσω τό νου, έστω καί γιά λίγη ώρα, στήν προσευχή. Κάνω τό σταυρό μου καί ξεκινώ. Λέω λίγα λόγια καί χαίρομαι γι' αυτό. Άρχισε ή συνομιλία μου μέ τόν Θεό. Τί όμορφα πού είναι! Πόση χαρά νιώθω, όταν σκέπτομαι ότι μ' ακούει ό Θεός, ό πανάγαθος Πατέρας, πού όλα τά γνωρίζει, όλα τά μπορεί καί μόνο τό καλό μου θέλει! Σύντομα όμως φεύγει ό νούς! Μόλις τό καταλάβω, τόν συμμαζεύω στήν προσευχή. Όμως ξανά σέ λίγο διαπιστώνω ότι βρίσκομαι άλλου καί αρχίζω πάλι νά προσπαθώ νά συγκεντρωθώ στά λόγια της προσευχής καί νά μιλήσω στον άγιο Θεό. Δέν περνά λίγη ώρα καί κάτι άπ' όσα μέ απασχολούν έρχεται καί πάλι νά κερδίσει τό νου. Τό συνειδητοποιώ σύντομα καί διερωτώμαι μέ λύπη: Τί προσευχή είναι αυτή;

'Αχ, αυτός ό νους! Ταχύτατος, ασυγκράτητος! Καλπάζει, φεύγει, μετατίθεται άπό τό ένα στο άλλο, άπό τή γη στόν ουρανό, άπό τήν Αμερική στήν Αυστραλία, άπό τόν ήλιο μας μέχρι τήν άκρη του σύμπαντος, άπό τό παρόν στό μέλλον, καί μέ τήν ίση ευκολία στό παρελθόν, στά χρόνια του Χριστού, καί άπό έκεί ακόμη πιό πίσω, μέχρι τήν άρχή της δημιουργίας. Καί όλα αυτά περνούν μπροστά μου πολύ γρήγορα καί μετακινούμαι άπό τό ένα στό άλλο σέ μιά μόνο στιγμή. Όσο ν' άνοιγοκλείσω τά μάτια μου καλύπτω τεράστιες αποστάσεις στό χώρο καί στό χρόνο, στά παλιά καί στά σύγχρονα, στά πλησιέστερα καί στά πιό μακρινά. Μέ τό νού. Τό ταχύτερο μέσο μεταφοράς! Πώς νά τόν συμμαζέψεις,πώς νά τόν συγκρατήσεις; Πώς νά δαμάσεις τόν ατίθασο νου;

Και τό χειρότερο είναι ότι δέν κινείται μόνο ταχύτατα ό νους. Κινείται και επικίνδυνα, πάει και έκεί πού δέν πρέπει, έκεί πού κινδυνεύει ή καθαρότητα του, έκεί όπου είναι ή αμαρτία! Και αυτό μπορεί νά τό κάνει και στις πιό ιερές ώρες, και στόν πιό άγιο τόπο. Νά βρίσκεσαι στήν ιερότατη ώρα της θείας Λειτουργίας, μέσα στόν άγιο τόπο του ναού, και νά σκέφτεσαι αυτά πού δέν πρέπει! Νά πνίγεται ό νους άπό σκέψεις μνησικακίας, έκδικητικότητος, κενοδοξίας, φιλοπρωτίας, σαρκικότητος και κάθε άλλης βρωμερής αμαρτίας! Είναι, όπως λένε οί άγιοι Πατέρες, «ταχυπετές όρνεον και άναιδέστατον», κινείται γρήγορα και πηγαίνει άναιδώς και έκεί πού δέν είναι επιτρεπτό. Είναι ένα βρώμικο χασαπόσκυλο, «φιλομάκελλος κύων και φιλόβρωμος».

Έχει ό νους μας τήν τάση νά κινείται στά χαμηλά, σ' αυτά πού δέν μάς ταιριάζουν, στά αμαρτωλά. «Έγκειται ή διάνοια του άνθρωπου επιμελώς επί τά πονηρά έκ νεότητος αύτού», λέγει ό Θεός (Γεν. η' 21). «Έγκειται», στρέφεται ή διάνοια του άνθρωπου «έπί τά πονηρά», μάλιστα «επιμελώς», και επιπλέον «έκ νεότητος αυτού». Μέ τήν πτώση τού άνθρωπου στήν αμαρτία διεστράφη τό εσωτερικό του. Γι' αυτό και χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια πηγαίνει ό νους μας στά αμαρτωλά, ένώ μέ πολύ κόπο μπορεί κανείς νά τόν οδηγήσει στά ανώτερα και πνευματικά. Κάτι χάλασε μέσα μας και αναπτύχθηκε στήν ψυχή μας ή ροπή πρός τό κακό. Αυτή ή ροπή είναι πού επηρεάζει συχνά και σκοτίζει τό νου. Γι' αυτό και δέν αντέχει ό νους πολύ στήν προσευχή και φεύγει.

Υπάρχει όμως και κάποια άλλη αιτία αυτού του κακού. Είναι ό πονηρός δαίμων, ό διάβολος. Αυτός είναι τελείως σκοτισμένο πνεύμα, ανεπανόρθωτα διεστραμμένος, σκέπτεται μόνο τό κακό, δέν μπορεί νά

σκεφθεί τό αγαθό. Και ή κακία του τόν ωθεί νά πολεμεί τον άνθρωπο γιά νά τόν παρασύρει στό κακό. Γι' αυτό και πολλές φορές οί σκέψεις οί αμαρτωλές και ή διάσπαση του νου στήν προσευχή έρχονται ώς αποτέλεσμα δικών του επιθέσεων. «'Εχθρού προσβολαίς του δυσμενούς» μετακινείται ό νους άπό τό αγαθό και πέφτει σέ ποικίλους λογισμούς πού τόν μολύνουν, πού τόν αποσπούν άπό τήν προσευχή και δέν τόν αφήνουν ν' άνεβεΐ ελεύθερος στόν Θεό. Μάλιστα μπορεί κάποτε ό διάβολος νά φέρει και καλές σκέψεις τήν ώρα της προσευχής, προκειμένου νά μάς αποσπάσει τήν προσοχή. Γιατί ή προσευχή τόν καίει και δέν αντέχει τή δύναμη της. Προκειμένου λοιπόν νά σταματήσει ή προσευχή, μπορεί νά χρησιμοποιήσει και καλούς λογισμούς. Και άφού μ' αυτό τόν τρόπο πάρει τόν νου άπό τήν προσευχή, στή συνέχεια θά επιχειρήσει και μέ κατά μέτωπον επίθεση, μέ πονηρούς λογισμούς, νά κάνει τή ζημιά.

Πώς λοιπόν θά αντιμετωπισθεί ή κατάσταση αυτή της αδύναμης ψυχής μας; Πώς πρέπει νά ενεργήσουμε ώστε νά ανεβάσουμε τήν ποιότητα της προσευχής, ώστε ή συνομιλία μας μέ τόν Θεό νά γίνεται χωρίς παρεμβολές, νά μήν καταντά μία ψυχρή, ράθυμη και τυπική εκπλήρωση ενός βασικού θρησκευτικού καθήκοντος; Πώς ή προσευχή μας θά γίνεται «μετ' έκτενείας, μετά όδυνωμένης ψυχής, μετά συντεταμένης διανοίας», δηλαδή μέ επίμονη και εκτενή προσπάθεια, μέ ψυχή πού πονάει, μέ τή διάνοια σταθερή και μέ έντονο αγώνα προσηλωμένη; «Αύτη εστίν ή πρός τόν ούρανόν άναβαίνουσα» προσευχή, λέγει ό άγιος Ιωάννης ό Χρυσόστομος.

[nasos]

Γι' αυτό συχνά οί προσευχές μας μένουν χωρίς αποτέλεσμα. Γιατί είναι προσευχές ψυχρές, άτονες, αναιμικές, χωρίς θέρμη, χωρίς πίστη, χωρίς προσοχή. Είναι φανερό ότι πρέπει νά σκεφθούμε σοβαρότερα τό θέμα της προσευχής καί νά εκμεταλλευθούμε αποτελεσματικότερα τήν ιδιαίτερη αυτή δυνατότητα πού μάς έχει δώσει ό πανάγαθος πατέρας Θεός, νά μιλούμε όποτε θέλουμε καί όσο θέλουμε μαζί του καί ό,τι θέλουμε νά Του ζητούμε. Ώστε μέ συγκεντρωμένο τό νου νά στεκόμαστε στήν προσευχή μας.

Συνήθως προσευχόμαστε μπροστά στό εικονοστάσι του σπιτιού μας. Βλέπουμε τις άγιες εικόνες γιά νά εμπνεόμαστε. Τί νά εμπνεόμαστε; Τί νά σκεπτόμαστε καί νά νιώθουμε τήν ιερή ώρα της προσευχής; Νά νιώθουμε τήν αόρατη πραγματική παρουσία του Θεού. Δέν προσευχόμαστε στις εικόνες. Στόν άοράτως παρόντα Θεό προσευχόμαστε. 'Όταν αυτό τό καταλάβει καλά ή ψυχή μας, συγκλονίζεται καί συγκεντρώνεται. Εμείς είμαστε έδώ. Καί έκεί είναι ό Θεός, ό ζωντανός, ό αληθινός καί προσωπικός Θεός. Έναν άνθρωπο νά βλέπω μπροστά μου καί νά συνομιλώ μαζί του, δέν μπορώ νά μήν προσέχω τί του λέω. Όταν αισθάνομαι ότι συνομιλώ μέ τόν Θεό; Πώς είναι δυνατόν νά αφαιρούμαι καί νά μήν μπορώ νά μαζέψω τό νου μου;

Νά πιστεύω λοιπόν, νά σκέπτομαι καί αισθάνομαι τήν πραγματική παρουσία του Κυρίου στήν ώρα της προσευχής. Καί τότε πιό εύκολα θά συγκεντρώνεται ό νους μου καί πιό θερμή θά γίνεται ή προσευχή.

Υπάρχει όμως καί κάτι ακόμη πού μπορεί νά μάς βοηθήσει στή συγκέντρωση του νου στήν προσευχή. Θά τά αναφέρουμε σέ επόμενο άρθρο.

Γιά νά συγκεντρώνουμε πιό εύκολα τό νου μας στήν προσευχή, μπορούμε νά κάνουμε μία κατάλληλη προεργασία. Πολλές φορές, αφού τελειώσουμε κάποια άπό τις εγκόσμιες απασχολήσεις μας, ξεκινούμε αμέσως τήν προσευχή χωρίς νά μεσολαβήσει κάποιο διάστημα κατά τό όποιο ή ψυχή μας θά προετοιμαστεί γιά τήν ιερή και άγια αυτή ώρα. Ένώ είμαστε ακόμη απορροφημένοι από τά καθημερινά ζητήματα, από τά προβλήματα της δουλειάς, της οικογενείας, των κοινωνικών σχέσεων κλπ., ενώ ίσως ή ψυχή μας είναι ακόμη ταραγμένη από γεγονότα πού μάς δυσκόλεψαν και ταλαιπώρησαν, ξεκινούμε τήν προσπάθεια της προσευχής. Φυσικό είναι τότε νά διασπάται εύκολα ό νους μας. Αρχίζουμε τήν προσευχή και σύντομα έρχονται μπροστά μας πρόσωπα, πράγματα, καταστάσεις πού ζήσαμε τή μέρα μας. Σταματά βέβαια τότε ή προσευχή.

Γι' αυτό πολύ βοηθητικό είναι νά ηρεμήσουμε πρώτα πριν ξεκινήσουμε. Νά σταθούμε σ' έναν ήσυχο τόπο, στό δωμάτιο μας, και νά τ' αφήσουμε όλα αυτά πού απασχόλησαν τό νου και κούρασαν τήν ψυχή μας. Είναι ή ώρα του Θεού τώρα. Είναι ή ώρα τής ψυχής μας. 'Ας σβήσουν οί εντυπώσεις του μάταιου κόσμου. Τώρα θά εισέλθουμε στον αληθινό κόσμο του Θεού.

Μπορούμε νά διαβάσουμε λίγα λεπτά κάτι άπό τήν Αγία Γραφή, άπό τόν αθάνατο λόγο του Θεού. Μπορούμε νά ανοίξουμε κάποιο πνευματικό βιβλίο, άπό τά πολλά πού κυκλοφορούν στις μέρες μας και ενισχύουν πολύ τήν ψυχή στόν αγώνα της. Ή μελέτη αυτή βοηθεί νά ξεχάσουμε τά καθημερινά και τετριμμένα, νά στραφούμε σιγά - σιγά καί τελικά νά αφοσιωθούμε στά αιώνια καί αληθινά.

Τότε μπορούμε νά κλείσουμε τό βιβλίο μας καί ν'αφήσουμε τή σκέψη μας ν' ασχοληθεί καί νά εμβαθύνει σέ κάτι όπ' όσα διαβάσαμε. Μπορούμε νά τήν κατευθύνουμε καί σέ κάποιο άλλο νόημα πνευματικό. Νά σκεφθούμε τόν Θεό καί τή Βασιλεία του, τήν ατελεύτητη μακαριότητα τής ζωής του Παραδείσου ή τήν αφόρητη πικρία, τήν οδύνη καί τις αιώνιες ποινές τής Κολάσεως.

Όλα αυτά είναι καλό νά συνδυασθούν καί μέ μιά αυτοκριτική. Νά σταθούμε δηλαδή λίγο καί νά ανακρίνουμε τόν εαυτό μας: Πώς πέρασε ή μέρα; Πώς φερθήκαμε στους συνανθρώπους μας; Πώς αντιμετωπίσαμε τις διάφορες καταστάσεις; Ήμασταν σ' όλα σύμφωνοι μέ τό θέλημα του Θεού ή σέ κάποιες περιπτώσεις ξεφύγαμε; Ασφαλώς θά βρούμε και περιστατικά στα όποια πληγώθηκε ή ψυχή μας και θά πονέσουμε τότε. Κάποιο αίσθημα μετανοίας θά γεννηθεί μέσα μας και ή ψυχή μας θά κατανυγεί. Θά αισθανθεί τήν ανάγκη νά καταφύγει στο έλεος τού Θεού, νά ζητήσει τή συγχώρηση γιά όσα λάθη έγιναν, και τή βοήθεια του νά μήν επαναλάβει αυτά πού λυπούν τον πανάγαθο πατέρα Θεό, γιατί ρίχνουν χαμηλά και βασανίζουν τήν ψυχή μας.

Μέ τόν τρόπο αυτό ή ψυχή ξεφεύγει άπό τόν κόσμο και τά τού κόσμου. Στρέφει τήν προσοχή στο εσωτερικό της, βλέπει τήν κατάσταση και τις ανάγκες της και σκέπτεται πιο εύκολα τώρα και αναζητεί τόν Θεό. Είναι έτοιμη νά αρχίσει τήν προσευχή της. Καταλαβαίνει πιά ότι ή προσευχή δέν είναι τόσο καθήκον, όσο είναι ανάγκη μεγάλη της ψυχής. Και τό καταλαβαίνει αυτό, διότι μέ τήν αυτοκριτική της διαπιστώνει τήν αδυναμία της και ταπεινώνεται. Φυσικό επακόλουθο είναι τότε ή αναζήτηση τού Θεού. «Έως άν ούν μή ταπεινωθη ή καρδία, ού δύναται παύσασθαι τού μετεωρισμού. Ή γάρ ταπείνωσις συνάγει τήν καρδίαν», λέγει ό όσιος Ισαάκ ό Σύρος. Όσο δέν ταπεινώνεται ή καρδιά, δέν μπορεί νά απαλλαγεί άπό τόν μετεωρισμό, άπό τήν άτακτη μετακίνηση άπό τή μιά σκέψη στήν άλλη. Διότι ή ταπείνωση συμμαζεύει τήν καρδιά. Ό ταπεινός άνθρωπος προσεύχεται μέ μεγαλύτερη προσήλωση.

Όλα αυτά, πού πρέπει νά προηγηθούν τής προσευχής, δέν θέλουν πολύ χρόνο. Είναι όμως πολύ βοηθητικά γιά νά μπορέσει ή ψυχή πιό εύκολα και πιο συνειδητά νά εισέλθει στον κόσμο του Θεού και νά αρχίσει τή συνομιλία μαζί του.

Βέβαια μέ τήν προετοιμασία γιά τήν προσευχή, όπως τήν περιγράψαμε, δέν σημαίνει ότι τό πρόβλημα τής διασπάσεως του νου λύνεται οριστικά. Οπωσδήποτε μέ όλα αυτά διευκολύνεται ή ψυχή στόν αγώνα της γιά τή σωστή προσευχή. Ό αγώνας όμως πάντοτε θά υπάρχει, ιδίως στά πρώτα στάδια τής πνευματικής μας πορείας. Ό νους θά φεύγει. 'Εμείς θά τόν συμμαζεύουμε. Και αυτό πρέπει νά τό κάνουμε χωρίς νά κουραζόμαστε, χωρίς νά απογοητευόμαστε. Ό άγιος Ιωάννης της «Κλίμακος» μάς συμβουλεύει νά παλεύουμε μέ τή σκέψη μας συνεχώς και νά τή συμμαζεύουμε όταν αυτή σκορπίζεται έδώ και εκεί. «Μή άθύμει κλεπτόμενος- άλλ' εύθύμει, τόν νουν άεί ανακαλούμενος- αγγέλου γάρ μόνου τό άσυλον», παρατηρεί ό άγιος. Μήν αθυμείς, μή στενοχωρείσαι και δυσανασχετείς όταν «κλέβεται» ό νους, δηλαδή όταν απομακρύνεται άπό τά πρέποντα, αλλά νά έχεις ευχάριστη διάθεση καθώς τόν επαναφέρεις πάντοτε εκεί πού πρέπει. Τό «άσυλον», δηλαδή τό νά μένει ό νους ασύλητος, νά μή τόν κερδίζει κανείς, άλλά νά είναι προσηλωμένος σταθερά στόν Θεό, αυτό είναι γνώρισμα μόνο τών αγγέλων.

Γι' αυτό και ό Θεός συγκαταβαίνει στήν αδυναμία μας, πού παρουσιάζεται ιδίως στήν άρχή τών προσπαθειών μας, καί, όπως λέγει ό Μέγας Βασίλειος, μάς συγχωρεί όταν «ούκ άπό καταφρονήσεως, άλλά άπό ασθενείας», όχι άπό περιφρόνηση άλλά άπό αδυναμία, δέν μπορούμε νά σταθούμε όπως πρέπει ενώπιον του.

Νά αγαπήσουμε, αδελφοί, τήν προσευχή καί νά αγωνιζόμαστε νά βελτιώνουμε τήν ποιότητα της. Τότε ό Θεός θά μάς πλουτίζει μέ τή Χάρη του, θά αυξάνει μέσα μας τόν πόθο τής επικοινωνίας μας μαζί του καί ή προσευχή μας θά γίνεται χαρά καί απόλαυση καί σωτηρία ψυχής.


Πηγή : Περιοδικό «Ο Σωτήρ»